लोकसभेच्या उमेदवाराकडून स्टॅम्प पेपरवर अश्वासनं

निवडणूक म्हटलं की आश्वासनं आलीच. ती देताना गुळगुळीत आणि रंगीत कागदावर केलेली सुबक छपाई आणि बड्या बड्या नेत्यांचे छायाचित्रं हे ओघानंच आलं. या नेहमीच्या सवयीच्या 'जाहीरनाम्यां'च्या गर्दीत कोऱ्या कागदावर टाईप केलेला मजकूर कुणी निवडणूक जाहीरनामा म्हणून पुढ्यात ठेवला तर? आणि तोच मजकूर मुद्रांकावर अर्थात स्टॅम्प पेपरवर टाईप केलेला असला तर?

दुर्मिळच ना हे? आहे तरी कोण ही व्यक्ती?

होय, घडलंय तसं.  रत्नागिरी-सिंधुदुर्ग लोकसभा मतदारसंघातल्या एका उमेदवाराने अशा प्रकारचा 'वचननामा' सादर केलाय. शंभर रुपयांच्या मुद्रांकावर रीतसर शासकीय अधिकाऱ्याच्या समोर तो  नोंदवून घेतलाय. कदाचित, भारतीय सार्वत्रिक निवडणुकांच्या  इतिहासातील पहिलीच घटना असावी ही! या उमेदवाराचं नाव आहे संजय शरद गांगनाईक. 'समाजवादी फॉरवर्ड ब्लॉक'च्या तिकिटावर ते ही निवडणूक लढवत आहेत.

मूळचे सिंधुदुर्ग जिल्ह्याचे रहिवासी असलेले श्री. गांगनाईक व्यवसायाने वकील आहेत. राष्ट्रीय जनता दलाच्या महाराष्ट्र राज्य विभागाचे ते महासचिव आहेत. त्यांचं महत्त्वाचं सार्वजनिक कार्य म्हणजे रेल्वे प्रवाशांचं संघटन  आणि त्यांच्या हक्कांसाठी विविध मागण्यांचा सतत केलेला पाठपुरावा.

तसं पाहिलं तर श्री. गांगनाईक  यांचा जाहीरनामा सुटसुटीत आहे. त्यात भारी आश्वासनं नाहीत. सरकारी योजनांच्या माध्यमातून कोकणभूमीचा विकास आणि पर्यावरण-स्नेही उद्योगांच्या माध्यमातून रोजगार संधी यासाठी ते प्रयत्नशील राहणार आहेत.   मतदारसंघाल्या प्रत्येक तालुक्याला दरमहा एकदा भेट देणार आहेत आणि खासदार निधीतून लोकहितासाठी केलेल्याखर्चाचा वेळोवेळी हिशेब देणार आहेत. आणि ही आश्वासनं स्टॅम्प पेपरवर दिल्यामुळे निवडून आल्यावर त्यांची पूर्तता केली नाही तर आपण कायदेशीर कारवाईस पात्र ठरू असं त्यांचं म्हणणं आहे. आपलं प्रांजळ प्रतिपादन मान्य करून मतदार आपल्याला पाठिंबा देतील असा विश्वास त्यांनी व्यक्त केलाय.

"कोकण रोजगार हक्क अभियान"

"कोकण रोजगार हक्क अभियान "कोकणच्या आर्थिक विकासासाठी एक रचनात्मक अभियान ! 

कोकण ! 

येथील निसर्ग समृद्धी , पर्यटन , अमर्याद सागरी संपत्ती , मत्स्य उदयोग , जगातील सर्वात लोकप्रिय हापूस आंबा , काजू , कोकम , नारळ , फलोद्यान , श्रीमंत मसाला पिके , आधुनिक शेती , वनशेती , 48 बंदरे , बंदर आधारित औद्योगिक प्रकल्प , अमाप जल संपत्ती , बुद्धीवान मनुष्यबळ याचे नीट नियोजन केले , विकासाभिमूख धोरणे राबविली ,राज्यात इतर भागांना (सहकार , साखर , कापूस , उस ,द्राक्ष ...)जशा सवलती देतात तशा पर्यटन , मत्स्य उद्योगांना विशेष सवलती , सबसिडी दिल्या , या उद्योगांना प्रोत्साहन दिले तर कोकणातील गावागावात हजारो प्रकल्प उभे राहतील , लक्षावधी रोजगार मिळतील कोकणातील एकाही तरुणाला 10/20 हजारच्या नोकरी साठी मुम्बई पुण्यात जाऊन झोपडपट्टीत रहावे लागणार नाही .

कोकण ! ....
देशातील सर्वात समृद्ध प्रदेश पण परिस्थिती काय ? 

80% माणसे मुंबई, पुणे , गोव्यात रोजगारासाठी कष्टप्रद जिवन जगत आहेत , गावात 50% घरे बंद आहेत , गावात तरुण नाहीत , शाळेत मुले नाहीत , वेगाने गावांचे वृद्धाश्रम बनत आहेत .

हे का घडतेय ? 

गेली 70 वर्षे कोकणाला एक सापत्न वागणूक मिळतेय ..
शासकीय यंत्रणा आणि व्यवस्था जाणीवपूर्वक कोकणावर अन्याय करत आहे , येथे रोजगार आणि स्वयंरोजगार विकसित होणार नाहीत याची काळजी घेतली जातेय , 
हो ! गेली 20 वर्षे कोकण विकासाची सकारात्मक चळवळ ग्लोबल कोकण , कोकण भूमी प्रतिष्ठानच्या माध्यमातून राबवताना याच सातत्याने अनुभव आम्ही घेतोय , म्हणूनच सुरु करीत आहोत कोकणाच्या रचनात्मक विकास चळवळीच्या बरोबरीने एक रचनात्मक संघर्ष अभियान ! "कोकण रोजगार हक्क अभियान "

कोकणावर होणारा अन्याय .....

कोकणात कोणत्याही सरकारी कार्यालयात जा शिक्षक , तालाठी, कृषी , आरोग्य , ग्राम सेवक ...90 % सरकारी कर्मचारी कोकणाबाहेरील आहेत .कोकणातील स्थानिक पदावर कोकणातील युवक निवड होणारा नाही याची जाणीवपूर्वक काळजी घेतली जाते . या कर्मचाऱ्यांचा येथील मातीशी भावनिक संबध नसल्यामुळे तलाठी , ग्रामसेवक ...कधी गावात सापडत नाहीत व ग्रामिण विकासावर याचा वाईट परिणाम होतोय .

स्वतंत्र ssc /hsc बोर्ड झाल्यानंतर गेली 7 वर्शे राज्यात सातत्याने प्रथम येणारे बुद्धीचे माहेरघर कोकण असताना साध्या साध्या पदावर येथील मुलांची निवड होत नाही .

गेली 15/20 वर्शे कोकणात प्रचंड प्रमाणात पर्यटकांचा ओघ वाढतोय व यातून लाखो रोजगार /व्यवसाय विकसित होऊ शकतील पण हा उदयोग विकसित होऊ नये असा जाणीवपूर्वक प्रयत्न केला जातोय , 

पर्यटन स्थळांवर साध्या पायाभूत सुविधा (रस्ते , स्वच्छतागृह , पार्किंग ) बेसिक सुविधा नाहीत , याकरिता निधि दिला जात नाही , 

शासनाची मदत न घेता कोकणातील तरुण पर्यटकांसाठी हॉटेल , होम स्टे , रिस्सोर्ट , ...ई प्रकल्प उभारत आहेत पण या तरुणांना पर्यटन उदयोग उभारण्यासाठी कर्ज पुरवठा व अनेक कारणे दाखऊन परवानग्या दिल्या जात नाहीत .बँका कर्ज देत नाहीत , घरदार गहाण टाकून येथील तरुणांनी स्वताच्या जागेवर स्वताच्या हिमतीने उभारलेले प्रकल्प बेकायदेशीर ठरऊन दर वर्षी प्रकल्प तोडण्याच्या नोटीस दिल्या जातात .दंड आकारला जातो .

सरकारचे हजारो कोटी वापरून उभारलेला सहकारी साखर उद्योग , अन्य भागातील शेती आणि शेतकरी वाचवण्यासाठी दिलेल्या हजारो कोटीच्या योजना याउलट स्वकर्तूत्वाने कोकणवासियानि उभारलेला पर्यटन उदयोग मदत न करता अडचणी आणण्याचे काम शासन व्यवस्था कायम करीत असते .

पर्यटनाप्रमाणे हजारो कोटीची अर्थव्यवस्था समुद्र , खाडी , नदी किनारी मत्स्य शेतीतून उभी राहील येथेही परवानग्या दिल्या जात नाहीत , संपूर्ण कोकणात कोळंबी , तीलापीया , जिताडा , खेकडा , ...एकही hachary , सीड आणि फीड मिळण्याची व्य्क्वस्था कोकणात नाही . प्रशिक्षण व्यवस्था नाही 

हीच परिस्थिती गेली अनेक वर्षे मत्स्य दुष्काळात असलेल्या कोकणातील कोळी बांधवांची , अतिशय अडचणीत असलेल्या आंबा , काजू , चिकू बागायत दारांची , शेतकऱ्यांची .

एकूणच प्रचंड विकासाची क्षमता आसलेला परंतु उदासिन आणि चाकरमानी मानसिकता असलेला कोकण येथील तरुण , शेतकरी , व्यावसायिक कधीच विकसित होऊ नये असे धोरण गेली 70 वर्षे राबविण्यात येत आहे .

हे सर्व रचनात्मक पद्धतीने कसे विकसित करता येइल यावर गेली 20 वर्शे सातत्याने एक चळवळ ग्लोबल कोकम , कोकम भूमी प्रतिष्ठान , पर्यटन उदयोग संघ , प्रशिक्षण , पर्यटन महोत्सव , जन जागृती यातून आम्ही राबवीत आहोत .

परंतु कोकणावर सातत्याने होणाऱ्या अन्यायाविरोधात आता एक रचनात्मक संघर्ष ठरवले आहे , हो विकासाच्या रचनात्मक चळवळीबरोबरच एक प्रदीर्घ रचनात्मक संघर्ष आता आम्ही सुरु करीत आहोत .

कौकणात आमच्या नोकऱ्या आम्हाला मिळणे , आमच्या जमिनीवर रोजगार प्रकल्प उभारण्यासाठी सहज परवानग्या मिळणे , रोजगार पूरक धोरणे व इतर प्रदेशांना मीळतात तशा सवलती आणि सबसिडी ......हे सर्व आम्हालाही मिळाले पाहिजे ! 
कोकणात रोजगार आणि कोकणचा विकास हा आमचा अधिकार आहे ! 
" कोकण रोजगार हक्कं अभियान "
जय कोकण ! 

संजय यादवराव , संस्थापक अध्यक्ष 
समृद्ध कोकण संघटना !

सुंदर मी होणार

‘सुंदर मी होणार’ हे पु. ल. देशपांडे यांनी लिहिलेलं, गाजलेलं नाटक. ५८व्या महाराष्ट्र राज्य हौशी मराठी नाट्य स्पर्धेच्या रत्नागिरीतल्या प्राथमिक फेरीच्या चौथ्या दिवशी (२० नोव्हेंबर २०१८) रत्नागिरीतल्या खल्वायन संस्थेनं ते सादर केलं. त्या नाटकाचा राजेंद्रप्रसाद मसुरकर यांनी करून दिलेला हा परिचय...

नार ........

‘सुंदर मी होणार’ या नाटकातील एक प्रसंग. (फोटो : वैभव चंद्रकांत दाते)

स्वातंत्र्यानंतर संस्थानं भारतात विलीन झाल्यानंतरचा काळ. नंदनवाडीच्या संस्थानिकांचा भव्य राजवाडा अजूनही जुन्या काळाची अदब अन् मुजरे सांभाळत बसलाय. महाराजांची थोरली मुलगी दीदीराजे गेली १० वर्षं खुर्चीला खिळून बसलीय. संस्थानाचे खास डॉक्टर तिच्यावर औषधोपचार करतात. राजेंद्र, प्रसाद आणि बेबीराजे ही तिची भावंडं.

१० वर्षांच्या पांगळेपणामुळे खुर्चीला जखडलेल्या दीदीला आपण बरं होण्याची आशाच उरलेली नाही. २६-२७ वर्षांच्या त्या तरुणीला मृत्यूच आपली सुटका करील, असं खात्रीनं वाटू लागलंय. कवी गोविंदांच्या ‘मृत्यू म्हणजे वसंत माझा’ यांसारख्या कविता तिला आवडू लागल्यात. ती स्वतः सुंदर कविता रचते. निसर्गाच्या सौंदर्याच्या दर्शनाला पारखी झालेली दीदी कित्येक वर्षांपूर्वी तिच्या आईनं संस्थानातल्या लोकांसमवेत केलेल्या दीपदानाच्या रम्य सोहळ्याची स्मृती डोळ्यांपुढे आणते. पावसानं दुथडी भरून वाहणाऱ्या कल्याणी नदीचं पाहून आलेलं दृश्य बेबी स्वतःच्या कल्पनेनं अनुभवू लागते.

दीदी तर अधू; पण त्या वाड्यातल्या कुणालाच त्या चार अवाढव्य भिंतींच्या बाहेर जाता येत नाही. संस्थानाची अमर्याद सत्ता गमावलेल्या महाराजांचा कडकपणा वाढलाय. आपल्या राज्यात घोड्यांचा लगाम धरून अदबीनं उभं राहणाऱ्या मोतद्दाराचा मुलगा बंडा सावंत निवडणूक लढवून असेम्ब्लीचा सदस्य बनलाय, हे महाराजांना सहन होत नाही. लोकशाहीच्या नावानं सामान्य माणसाच्या हाती सत्ता जावी, हे त्यांना मंजूर होत नाही. 

योगायोग असा, की याच बंडा सावंतवर धाकट्या मुलीचं-बेबीचं प्रेम आहे; पण महाराजांना तो व्यभिचार वाटतो. तिकडे दीदीच्या कविता आवडलेला एक कवी - संजय देशमुख - एकदा तिला भेटायला वाड्यात येतो. तिच्या नकळत तिच्या कविता बेबीनं कवीला पाठवलेल्या असतात. कुणावरती प्रेम केलं, तर उत्कटतेनं करावं, असं कवीचं तत्त्व. खुर्चीला खिळलेल्या दीदीवर तो मनापासून प्रेम करतो; पण तो तिथं आलाय हे कळताच महाराज येतात आणि त्याला हाकलून लावतात. त्यांचा हुकूम ऐकताच एकाएकी अवसान येऊन दीदी खुर्चीतून उठते, उभी राहते. ‘जुनी इंद्रिये, जुना पिसारा, सर्व सर्व झडणार, सुंदर मी होणार’ असं काव्य तिला स्फुरतं. 

दीदी आता चालण्याचा सराव करते; पण ती बरी होत आहे, हे महाराजांना मान्य होत नाही. दरम्यान, त्यांची पुतणी - एका लक्षाधीशाबरोबर लग्न केलेली - भेटीला येते. तिचा नवरा सुरेश हा सुरांच्या आनंदात डुंबणारा; पण बाथटबमध्ये बसल्यासारखं घराच्या उंच भिंतींच्या आत गीतांचा आनंद घेण्याची त्याला आवड. निरनिराळे राग आळवीत तो ‘आसावरी’ रागाशी दीदीची तुलना करतो.

महाराजांचा कठोरपणा वाढत जातोय. ते मुंबईला गेलेले असतात. तिथून पत्र पाठवून इंग्लंडला जाऊन दीदीवर उपचार करण्याचा बेत प्रकट करतात. त्या वेळी मुलांची आई - संस्थानची राणी - मृत्युपंथाला लागलेली असताना तिच्या काळजीपोटी स्वतःचं ठरलेलं लग्न रद्द करून आयुष्यभर मुलांची आई होऊन राहण्याचं व्रत घेतलेले डॉक्टर आत्मकहाणी सांगतात. 

इतरांच्या बाबतीत कठोर असणारे आपले वडील आपल्यावर प्रेम कसे करतात याचं दीदीला आश्चर्य वाटत असतं; पण एकेक करून भावंडं आणि डॉक्टर वाडा सोडून जाऊ लागतात आणि आपल्या आईवरचं प्रेम नाहीसं झाल्यावर तिला ही मुलं झाली, हे कळताच वडिलांच्या कठोर मनाची चीड येते. 

दीदीला पाहिल्यावर सुरांच्या मागून जाण्यासाठी घराच्या भिंतीबाहेर पडणारा सुरेश पुन्हा एकदा सपत्नीक भेटायला येतो. आता सुरेशरूपी सुरवंटाचं फुलपाखरू झालेलं असतं. तो मुक्तपणे गाऊ लागतो. ते स्वर कानी पडल्यानं संतापलेले महाराज येऊन त्याला हाकलून लावतात.

आता मात्र महाराजांच्या या हुकूमशाही आणि हृदयशून्य वागणुकीची चीड येऊन संपूर्ण आयुष्य वडिलांच्या सुखासाठी त्यांच्या सोबत घालवण्याचं ठरवलेली दीदी वाड्याबाहेर पडते. तिच्या पावलांत बळ आलेलं असतं. तिला नवे पंख फुटलेले असतात. 

‘पुलं’च्या समर्थ लेखणीतून प्रकटलेलं हे नाटक मनोहर जोशी यांच्या दिग्दर्शनाखाली ‘खल्वायन’नं ताकदीनं सादर केलं. दीदीच्या भूमिकेत अभिनयकौशल्य पणाला लावणाऱ्या शमिका जोशीनं व्याकुळता, उत्कटता, कल्पनारम्यता यांचं भावदर्शन सुरेख घडवलंय. सुरेशची भूमिका करणाऱ्या हेरंब जोगळेकरांचा रागदारीचा अभ्यास, बेबीच्या भूमिकेतून दीप्ती कानविदेनं प्रकट केलेली तडफ आणि सर्वच कलाकारांनी केलेला नेटका अभिनय या गोष्टींनी नाटकाला वेगळ्याच उंचीवर नेऊन ठेवलंय!